جماعت به ايشان گفتند : كاش كه در زمين مصر مىمرديم . . . آيا برگشتن به مصر براى ما بهتر نيست ؟ و به يكديگر گفتند : سردارى براى خود مقرر كرده و به مصر برگرديم » . « 1 » اما از ديدگاه قرآن ، بيرون رفتن بنى اسرائيل از مصر ، وحى و فرمان خداوند متعال به موسى ( ع ) بوده است و آشكارا در اين آيه‌ها از آن ياد شده است : « همانا كه به موسى وحى كرديم كه بندگان مرا شبانه روانه كن و براى آنان راهى خشك در دريا بشكاف تا از رسيدن دشمن نترسى و بيمناك نباشى » « 2 » ؛ « و به موسى وحى كرديم كه بندگان مرا شبانه روانه كن ، چرا كه شما را دنبال مىكنند » ؛ « 3 » پس بندگانم را شبانه روانه كن ، كه شما دنبال مىشويد ، و دريا را همان گونه آرام رها كن ، كه بىگمان آنان لشكرى غرق شدنىاند » . « 4 » از اين آيه‌ها آشكارا برمىآيد كه بيرون بردن بنى اسرائيل ، امر الهى بوده است و موسى به فرمان خداوند ، آنان را جمع مىكند ، سر و سامان مىدهد و شبانه روانه مىكند . همچنين پروردگار ، موسى را آگاه مىكند كه فرعون و سپاهيانش به زودى از پى آنان خواهند آمد ، و او را فرمان مىدهد كه قوم خويش را به كنارهء دريا ببرد . « 5 » اين است سخن خدا كه خروج بنى اسرائيل را خواست و فرمان خود مىداند و نه خواست و فرمان فرعون يا موسى . و آشكار است كه بر سخن خدا نمىتوان سخنى گفت . 2 . زمان و تاريخ خروج همهء مورخان - چه ديروزيان و چه امروزيان - دربارهء تاريخ بيرون رفتن بنى اسرائيل از مصر و تاريخ بازماندن و سكونت دوباره‌شان در كنعان ( - فلسطين ) چند گونه سخن گفته‌اند و ديدگاه‌هاى چندگانه‌اى ، كه تفاوت كهن‌ترين و تازه‌ترينشان به چهار صد سال مىرسد ، پيش روى ما نهاده‌اند ؛ برخى تاريخ بيرون شدن اسرائيليان را تا روزگار رانده شدن هيكسوسيان از مصر ، در حوالى سال 1575 پيش از ميلاد ، پيش برده‌اند ؛ و گروهى ديگر آن را تا روزگار رامسس سوم ( 1182 - 1151 ق . م ) پس انداخته‌اند و پيداست كه تفاوت اين دو تاريخ بسيار

--> ( 1 ) . همان ، 14 : 11 - 12 ؛ سفر اعداد ، 14 : 3 - 5 . ( 2 ) . « وَ لَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لا تَخافُ دَرَكاً وَ لا تَخْشى » ( سورهء طه ، آيهء 77 ) . ( 3 ) . « وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ » ( سورهء شعرا ، آيهء 52 ) . ( 4 ) . « فَأَسْرِ بِعِبادِي لَيْلًا ، إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ * وَ اتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ » ( سورهء دخان ، آيات 23 - 24 ) . ( 5 ) . فى ظلال القرآن ، 5 / 2597 .